1. Ana Sayfa
  2. Galaksilerin Evrimi & Batuhan Aydın | Astrokafa Gökyüzü, Sanat ve Bilim Festivali 2021

Galaksilerin Evrimi & Batuhan Aydın | Astrokafa Gökyüzü, Sanat ve Bilim Festivali 2021

featured

Geçtiğimiz haftalarda, konuşmacı olarak Kozmik Deniz Astronomi Platformu’ndan iki kişi olarak Astrokafa Gökyüzü, Sanat ve Bilim Festivali’ndeydik.
Herkes bir süre kendi seçtikleri konular üzerinden, 7’den 70’e farklı alanda birçok kişinin de bu konularda belli bilgi seviyesinde olmasından kaynaklı popüler bilim sunumları ile sunumunu gerçekleştirdi. Adı üzerinde, festival! Bu durum da işi epey eğlenceli bir hale getirmedi değil aslında, zira bilim her kesime ancak böyle anlatılabilir gibi. Bu yazıda ise orada yapılan sunumdan temel olarak birkaç sunum eklenerek bunun üzerine temel olarak galaksilerin nasıl evrildiğinden bahsedeceğiz.

Galaksiler Evriliyor Mu?

Aslında en temel olarak buna değinerek başlamalıyız, evrimi sadece insan popülasyonunun geçirdiğini düşünüyor bazı insanlar. Ancak konunun cevabı zaten evrimin tanımında saklı. Evrim, bir doğa yasasıdır. Doğada aslında gözlemlediğimiz her şey bir şekilde bir şeylere evrilmekte. Evrim, evrenin dokusunda var!
Bunu takiben galaksiler de zaman içinde evrilmektedir. Ancak sadece zaman da değil.

Burada kullanılan görseller gerçek galaksilerin ölçeklendirmesiyle yapılmıştır. Evren’in ilk yıllarından günümüze galaksilerin morfolojik bir evrimini göstermektedir. Evren’in ilk zamanlarındaki galaksiler ve günümüz galaksileri arasında ciddi bir büyüklük farkı söz konusudur. KAYNAK: ESO/L. Calçada


Galaksilerin Evrimi

Galaksi evrimi, temel olarak üç grupta incelenmektedir. Bunlar; Pasif Evrim, Diğer Galaksilerle Etkileşim Sonucu Evrim ve Seküler Evrim’dir.

Pasif Evrim
Galaksilerin dışarıdan bir müdahale olmadan, örneğin; bir galaksi ile çarpışmayarak yahut farklı bir galaksinin kütle çekiminden etkilenmeyerek ancak yıldız üretiminden mahrum kalmış evrimleşme türüdür.

Pasif Evrimleşmeye Bir Örnek
NGC 4569  (M90)
Kaynak: Sloan Dijital Gökyüzü Araştırması (SDSS)


Buradaysa, Pasif evrimde yıldız oluşumu ve parlaklığın etkisi üzerine grafik. Yıldızın rengi kırmızıya kaymakta.

Diğer Galaksilerle Etkileşim Sonucu Evrim
Bu evrimleşme aşamasında ise, bir galaksi başka bir galaksinin çekim kuvettinden etkilenebilir yahut geçiş yapan bir galaksiden şiddetli bir süpernova patlaması gerçekleşebilir. Galaksilerin bir başka galaksilerle etkileşime girmesi yeni yıldız oluşumlarını tetikleyebilmektedir. Yıldızların da sıcaklığa göre renk sınıflandırması bulunmaktadır. 
Bu durumda yeni yıldızların oluşumuyla daha parlak görünecek, yapısı ve rengi değişecektir. Ancak bu etkileşim yıldız oluşumlarını tetiklemeyedebilir. Bu durumda yine yapısal olarak bir değişim gözlenmektedir. Örneğin bir merceksi galaksi eliptik galaksiye dönüşebilir.

Bu çizim, önümüzdeki birkaç milyar yıl (ortalama düşünülen 4 milyar) içinde ortaya çıkacak olan Samanyolu galaksimiz ile komşu Andromeda galaksisi arasındaki öngörülen birleşmenin bir aşamasını göstermektedir.
NASA; ESA; Z. Levay ve R. van der Marel, STScI; T. Hallas; ve A. Mellinger
Buradaysa ”Diğer Galaksilerle Etkileşim Sonucu Evrim” için dört milyar yıl sonra gerçekleşmesi planlanan Andromeda ve bizim de içinde bulunduğumuz Samanyolu galaksisin olası bir kurgusu görülmektedir. Kaynak NASA Görselleştirme Stüdyosu

Seküler Evrim
Geldik galaksilerin evriminde üçüncü konumuza, bu evrim türü; yavaş ve istikrarlı bir evrim olarak tanımlanmaktadır.
Seküler evrim, hem disk hem de şişkinliğin potansiyel olarak dahil olduğu disk gök adaların oluşumunda önemli bir rol oynar. Ancak ekliptik gök adaların oluşumunda nispeten önemsizdir. Bu evrimin gerçekleşmesi galaksilerin çevresindeki madde ile uzun süre etkileşimi sayesinde olmabilmektedir. Örneğin gaz toplaması gibi.
Bir diğeri ise kinematik bozulma yoluyla çıkıntıların büyümesidir.
Bu durumda galaktik çubuk, merkezi disk yıldızlarını yörüngelerinden çıkararak ya şişkinliği oluşturarak ya da genişleterek galaksinin morfolojik yapısını bozmaktadır.

Bu evrim türüne verilebilecek örneklerdir şekilde bulunan galaksiler. Burada yalancı şişkinlik-toplam parlaklık oranları PB/T verilmiştir. Kaynak: Wikisky ve Kormendy

Burada temelde galaksilerin evrimini artık anladığınızı ümit ediyorum. Elbette sunumlar ve konuşmalar genel olarak kafanızda dönüyor. Atmosfer çok daha farklı, her zaman bu tarz etkinlikleri kovalayın ve yakalayın. Bu etkinliklerde bir şeyleri emin olun ki yüzyüze anlatım, yazısal anlatımdan çok daha iyi olmakta. Zira popüler bilim dinleyen onlarca ufak arkadaşımız da bize eşlik etmekte!

Bize Katılın!
Yeni yazılarımızdan, etkinliklerden ve her şeyden ilk siz haberdar olun.