1. Ana Sayfa
  2. Astronomi’de Temel Kavramlar & Taner Göçer | Astrokafa Gökyüzü, Sanat ve Bilim Festivali 2021

Astronomi’de Temel Kavramlar & Taner Göçer | Astrokafa Gökyüzü, Sanat ve Bilim Festivali 2021

featured

Astronomi, ışık ve gözlemle iş birliği kurmuş bir bilim dalıdır. Kökenleriyle, fiziksel ve kimyasal olarak gökcisimlerinin tamamını inceleyen bir alandır. Astronomi’nin çeşitli alt çalışma alanları vardır. Bunlardan en bilineni Astrofizik’tir. Astrofizik, gök cisimlerinden yayılan elektromanyetik dalgalardan elde edilen verileri yorumlamaya yarar. Astrobiyoloji, astrokimya, astrojeoloji, astromatematik gibi çeşitli alanlarda, astronomi camiasından insanlar araştırma yapar ve çalışmalar yürütürler.

Astronomi’de temel kavramlar olarak en bilineni “uzay” ve “evren”dir. Bu iki kavram, aynı şeyi ifade ediyor gibi görünseler de farklı iki tanımı oluştururlar. Uzay; insanın gözlem araçları ile ulaşabildiği noktalar arasındaki varlık alanıdır. Başka bir ifade ile, bütün gökcisimlerinin içinde bulunduğu büyük boşluk, fezadır. Evren (Kainat) ise insanın gerek araçlarla gerekse de düşüncesi ile ulaşabildiği varlık alanın tümüdür. Başka bir ifade ile, bütün yıldızlan, yıldız kümelerini, gökadalarını, bulutsuları içine alan maddeyle dolu uzayın bütünü, kâinat, âlemdir.

Gezegen, çevresine ısı ve ışık yaymayan, sadece etraflarında dolaştıkları yıldızlardan gelen ışıkları yansıtan gök cisimlerine denir. Bir gök cisminin gezegen olabilmesi için birkaç koşula uyması gerekir. Bir cismin gezegen olabilmesi için, Güneş Sistemi’nde Güneş’in etrafında ya da yıldızların etrafında dönüyor olmalıdır. İkinci olarak, cismin kütlesi büyük olmalıdır ve kütle büyüklüğü ile birlikte küresel bir yapı oluşturmalıdır. Son olarak da, cisim, yakın çevresini manyetik alan yardımı ve kütle çekimsel açıdan temizlemiş olmalıdır. Bu durum, gökcisminin etrafında başka herhangi bir cismin olmaması anlamına gelmektedir.

Uydu, bir gezegenin ya da başka bir uydunun etrafında belirli bir yörüngede dönen gök cismi. Yapay uydulardan ayırmak amacıyla doğal uydu veya tabii uydu olarak da adlandırılır. Dünya’nın tek doğal uydusu Ay’dır.

Aslında bir gök cismi diğerinin etrafında dönmez. İki cisim ortak bir merkez etrafında döner. Bu merkez noktası kütlesi daha fazla olan cisme daha yakındır. Dolayısıyla kütlesi az olan cisim daha fazla yol alır. Bu cisme uydu denir. Eğer iki cismin kütlesi birbirine yakınsa bu durumda cisimlerden birine uydu demek yerine bu iki cisme ikili sistem denir. Güneş sistemi içinde bilinen en az 240 doğal uydu vardır.

Yıldız, ağırlıklı olarak hidrojen ve helyumdan oluşan, karanlık uzayda ışık saçan, gökyüzünde bir nokta olarak görünen küre. Bir araya toplanan yıldızların oluşturduğu galaksiler gözlemlenebilir evrenin hâkimidir. Dünya’dan çıplak gözle görülebilen yaklaşık 6 bin dolayında yıldız vardır ve Dünya’ya en yakın yıldız, aynı zamanda Dünya üzerindeki yaşamın kaynağı da olan Güneş’tir.

Bir yıldızın toplam kütlesi, yıldızın gelişiminin ve sonunun ana belirleyicisidir. Sıcaklık ve parlaklık durumuna göre işaretlendikleri Hertzsprung-Russell diyagramı (H-R diyagramı), yıldızların güncel yaşını ve gelişim, sürecindeki aşamasını belirlemek için kullanılır.Yıldızlar, tayflarına göre, çok sıcak olan O sınıfı yıldızlardan, atmosferlerinde moleküllerin oluşabileceği kadar soğuk olan M sınıfı yıldızlara kadar tek harfli sisteme göre sınıflandırılır.

Yörünge bir gök cisminin devinmesi boyunca izlediği yolu, enberi, bir gök cisminin ana gezegenine en yakın olduğu noktayı, enöte ise bir gök cisminin ana gezegenine en uzak olduğu noktayı ifade eder.

Galaksi veya gökada, kütle çekimi kuvvetiyle birbirine bağlı yıldızlar, yıldızlararası gaz, toz ve plazmanın meydana getirdiği yıldızlararası madde ve şimdilik pek anlaşılamamış karanlık maddeden oluşan sistemdir.Tarihsel olarak galaksiler gözle görülen şekillerine göre sınıflanmışlardır. Bu sınıflamada sık karşılaşılan biçimlerden biri, ışık profili elips şekilli olan eliptik galaksidir. Sarmal galaksiler, tozlu ve kıvrımlı kolları olan disk şekilli yapılardır.Gözlemlenebilir Evren’de 100 milyardan (10^11) fazla galaksi olduğu sanılmaktadır.

Nebula ya da bulutsu uzayda bulunan ve geniş alanlara yayılmış olan gazlar, toz, hidrojen, helyum ve diğer iyonize gazlardan oluşan bulutsu yapıdır. Eskiden galaksileri de kapsayacak şekilde yaygın gök cisimlerine verilen isim iken, astronominin ilerlemesi ile galaksi ile nebula farklı anlamlarda kullanılmaya başlamıştır. Yıldızlar arasında bulunan boşluklarda yer alan ve yıldızların yaydığı ışık enerjisi ile görünür hâle gelen yoğun gaz ve toz bulutları, galaksilerin temel bileşenlerindendir. Karanlık, yansıma, salma, gezegenimsi ve süpernova bulutsu çeşitleridir.

Takımyıldız, gökyüzünün (veya gök kürenin) bölündüğü 88 alandan her birine verilen isimdir. Terim genellikle, yanlış bir biçimde, görünüşte birbiriyle ilgili gözüken yıldız gruplarını tanımlamak için kullanılır. Bazı ünlü takımyıldızlar, çeşitli nesnelere benzetilen parlak yıldız düzenlerine sahiptir. Örnek olarak, bir avcı figürünü çağrıştıran Avcı Takımyıldızı (Orion) ve aslan figürü çağrıştıran Aslan Takımyıldızı (Leo) verilebilir.

Kuyruklu yıldızlar aslında bir yıldız değildir. Bir çekirdek ve onun etrafında parlak saç kısmı ve bir kuyruktan meydana gelen ve ilerledikleri büyük elips yörüngelerde belirli zamanlarda Güneş’in yakınından da geçen gök cisimleridir. Çekirdeğinde bulunan su buzu, hidrojen karbon, azot ve oksijen gibi hafif maddeler bulunur.

Çift yıldız, ortak kütle merkezinde yörünge yapan iki yıldızdan oluşan bir yıldız sistemidir. İki, üç, dört ya da daha çok yıldızlı sistemler çoklu yıldız sistemleri olarak adlandırılır.

Meteor, atmosfere giren göktaşlarına denir. Yanma sırasında arkalarında parlak bir iz oluştuğu için yıldızlarla bir ilgisi olmadığı halde bu olaya yıldız kayması da denir. Meteorit, kimi göktaşları ise Dünya’nın atmosferine girdikten sonra tamamen yanarak yok olmaz. Yeryüzüne ulaşıp yere düşen bu göktaşlarına meteorit adı verilir. Bu iki kavram Astronomi’de birbirine en çok karıştırılan terimlerden biridir.

Çarpma krateri, bir gezegenin, Ayın veya başka bir katı cismin yüzeyinin de, daha küçük bir cismin yüzeye hiper hızla çarpmasıyla oluşan bir dairesel çöküntüdür.

Asteroit, yörüngeleri çoğunlukla Mars ile Jüpiter gezegenleri arasında kalan gökcisimleridir. Haziran 2014 itibarıyla Küçük Gezegen Merkezi (Minor Planet Center) tarafından iç ve dış Güneş Sistemi’nde 1 milyonun üzerinde cisim tanımlanmıştır. Uydusu olan asteroitler de mevcuttur (örneğin, İda). Asteroit Kuşağı ise Mars ve Jüpiter’in yörüngeleri arasında kalan, asteroit yörüngelerinin en yoğun bulunduğu Güneş Sistemi bölgesidir ve Güneş Sistemi’nin oluşumundan kalan toz ve asteroitlerden oluşur. Bugüne kadar yaklaşık 600.000 civarında asteroit ve cüce gezegen burada keşfedilmiştir.

Süpernova, enerjisi biten Büyük Yıldızların şiddetle patlaması durumuna verilen addır. Bir süpernovanın parlaklığı Güneş’in parlaklığının yüz milyon katına varabilir.

Parlaklık ölçüsü birimi kadir olarak adlandırılır. Kadir değeri negatif ,0 ve pozitif değerler alabilir. Parlaklık, pozitiften negatife doğru kaydıkça artmaktadır. İki tür parlaklık vardır. Görünen Parlaklık veMutlak Parlaklık.

Beyaz Cüce, kütlesi Chandrasekhar limitinin (1,4 Güneş kütlesi ) altında olan, küçük kütleli yıldızların çekimsek çökmeye uğramış, bir yıldızın evriminin son safhasıdır. Nötron Yıldızı, kütlesi Chandrasekhar limitinin (1,4 Güneş kütlesi ) üzerinde olan yıldızların, evriminin son basamağın da, süpernova patlaması meydana getirmesiyle, bu patlamadan geriye küçük bir hacme sığmış nötronca zengin bir çekirdek bırakması olayıdır. Bu süpernova kalıntısına nötron yıldızı adı verilir. Bazı nötron yıldızlarının kendi etraflarında oldukça hızlı dönmeleri «pulsar» denen gök cismini oluşturur. Karadelik ise kütlesi Chandrasekhar limitinin (2,5 Güneş kütlesi ) üzerinde olan yıldızlar kendisinin dev, affetmeyen basıncı altında çöker, büzülür. Işığın dahi kaçamadığı bu gökcisimlerine de karadelik ismi verilir.

Bonus:

Astronomi Birimi(AB): Yerküre ile güneş merkezi arasındaki ortalama uzaklık birim olarak seçilirse, bu uzaklığa astronomi birimi (AB) denir.

Işık Yılı (Iy): Işığın bir yılda alacağı yolun uzaklığı birim olarak seçilirse, buna bir ışık yılı denir.

Parsek (pc): Gök cisimlerine ait bir uzunluk birimidir. 1 parsek = 3,2616 ışık yılı

Bize Katılın!
Yeni yazılarımızdan, etkinliklerden ve her şeyden ilk siz haberdar olun.